De vier waarden van Stoïcijns leven

In de vorige post heb ik het gehad over Marcus Aurelius. Deze keizer-filosoof is één van de bekendere historische figuren die een Stoïcijnse kijk op de wereld en leefwijze bezat. Vandaag wil ik deze kijk en leefwijze verder toelichten door het te hebben over de vier waarden waar een Stoïcijn naar leeft. Daarnaast wil ik het hebben over hoe je dit ook na duizenden jaren tot groot voordeel in je leven kan toepassen.

De vier waarden van Stoïcijns leven

De Stoïcijnse denkwijze heeft haar oorsprong in een simpele regel: goed gebruik maken van rede in alles wat je doet. Zo is dit door de bekende filosoof Aristoteles bedacht. Zijn volgers hebben dit behapbaar gemaakt door het op te splitsen in vier waarden. Deze zijn wijsheid, moed, gerechtigheid en gematigdheid. Iemand die leeft naar deze vier principes is een volwaardig Stoïcijn en leeft in overeenstemming met zichzelf, omstandigheden buiten zich om en met de basis van de menselijke aard. Hieronder worden de vier waarden nog verder toegelicht.

Wijsheid

Wijsheid is een begrip dat veel kan betekenen. Het kan praktische kennis betekenen, maar ook weten wat wel en niet goed voor iemand is op de lange termijn. In de Stoïcijnse leer is wijsheid het begrijpen van de wereld en de complexiteit hiervan kunnen navigeren. De wereld is zelfs zonder mensen te complex om te omvatten en de mensheid heeft besloten er nog een schep bovenop te doen. Volledig begrijpen is daarom een constante strijd tegen ontwikkelingen van het verleden, heden en de toekomst. Wijsheid kwam daarom voor de oude Grieken in gezegden als: “Het enige dat ik weet, is dat ik niets weet”. Wijsheid is hiermee niet iets om te behalen, maar om na te jagen.

Moed

Ook moed is een term met veel interpretaties. Het woord ‘moed’ roept al snel beelden op van brandweerlieden die mensen redden uit brandende gebouwen. De moed die wordt bedoeld is niet deze heldhaftigheid, maar de moed om op te komen voor dat wat juist is. Juist is hierin natuurlijk een relatieve term. Wat voor mij juist is, is anders dan wat juist is voor jou. Toch wordt van ons beiden verwacht dat wij moedig zijn en beiden opkomen voor wat wij juist achten. Waar wijsheid je leidt tot wat juist is, spoort moed je aan om hier ook naar te leven.

Gerechtigheid

Gerechtigheid doet snel denken aan rechtspraak en het domein van de wet en regelgeving binnen een maatschappij. De gerechtigheid die wordt bedoeld in Stoïcijnse leer is een bouwsteen van veel wet en regelgeving. Volgens de leer gaat gerechtigheid over het behandelen van anderen met respect en waardigheid. Dit gedachtegoed is de basis geweest voor de Christelijke wet: “Behandel uw naasten als uzelf”, op papier gezet door de theoloog Thomas van Aquino. Iemand die geen respect heeft voor waar hij van en over leert behoord niet tot hen waar naar rede leven een einddoel is.

Gematigdheid

Gematigdheid beslaat gedrag wat je vertoont. Wanneer je gematigd bent, reageer je passend op situaties zonder over- of ondermaat. Dit wordt in onze wereld vaak verkeerd begrepen als het helemaal vergaan van emoties en gevoel. Het doel is niet om altijd neutraal te zijn, maar om geluk, verdriet, angst of haat niet je leven in controle te laten nemen. Hierin zit ook om diens zelf niet te veel te laten beïnvloeden door dat wat buiten dien om zit. Een gematigd persoon is in controle van diens zelf en weet wat een passende reactie is op een wereld aan verrassingen.

Moderne toepassing

In onze moderne tijd is leven naar deze vier waarden makkelijker gezegd dan gedaan. Veel mensen hebben al te veel moeite met de dagelijkse veranderingen in ons leven, zoals slaaptekort en verveling, om daarboven op nog naar een lastige leer te leven. Het is juist in deze momenten dat leven naar de leer extra trots brengt aan een persoon. Niemand is met volledig kunnen geboren. Het kost tijd om Stoïcijnse leer te leren gebruiken in je leven. Iets wat historische Stoïcijnen hebben gebruikt tot veel succes is het gebruiken van een dagboek voor zelfreflectie. Elke avond kort bijhouden wat er geleerd kan worden van de ervaringen van dag helpt sterk met het beteren van diens zelf. Allereerst is het een moment om met volledige focus te kijken naar diens eigen acties, waar dit soms niet mogelijk is tijdens de dag. De tweede manier waarop dit werkt is het gevoel van aankomend oordeel in de loop van de dag. Wanneer je streng bent op jezelf weet je in de loop van de dag ook dat er in de avond een oordeel zal vallen op je acties. Dit brengt een verwachting om te presteren naar boven die helpt om ook in het moment de keuzes duidelijker te maken.

Als tweede punt van toepassing is het belangrijk om te onthouden dat de leer is gebaseerd op het idee dat er twee velden van macht in onze wereld zijn. In het eerste veld zijn dingen waar wij macht over hebben. Denk hier aan je mening, motivatie, verlangens en afkeer tot. In het tweede veld zijn dingen waar wij geen macht over hebben. Denk hier aan je lichaam, eigendom, reputatie en ons ambt. Op al deze heb jij invloed, maar geen macht. Je kan niet besluiten wat je lichaam voelt, wat er met je eigendom gebeurd, welke reputatie je bezit en wat er omgaat in je ambt. Wel kan je reageren op de fluctuaties in deze dingen met een goede mening, motivatie, verlangen en afkeer tot. Om een echt goed leven te leiden, stellen Stoïcijnen, is beheersing van het eerste veld nodig om het tweede veld aan te gaan. Ik zal deze post eindigen met een citaat van de Lutherse theoloog en Stoïcijnse filosoof Reinhold Niebuhr:

God, schenk me de rust om de dingen te accepteren die ik niet kan veranderen, moed om de dingen te veranderen die ik kan, en wijsheid om het verschil te kennen.

Zeverdung