Moreel toeval (+ komende verkiezingen)

“De fundamentele vraag van moreel toeval is hoe onze morele verantwoording wordt veranderd door factoren waarover we geen controle hebben”

Met dit citaat wil ik deze nog onbeantwoorde vraag binnen de ethiek beginnen. Moreel toeval is een relatief nieuw begrip in het veld van de ethiek en filosofie, aangekomen in 1972 door filosoof Bernard Williams en verder ontwikkeld door Thomas Nagel. Moreel toeval gaat zoals de term duidelijk maakt over hoe we toeval, kans, geluk en pech moeten laten meewegen in een morele overweging. Het gaat dan vooral over hoe we schuld en lof moeten toewijzen aan een persoon naar uitkomsten waar zij niet geheel verantwoordelijk voor waren. Iedereen kan zich een geval in diens eigen verleden voorstellen waarin het oneerlijk voelde om schuld te krijgen voor iets wat niet als jouw schuld voelde. Ook kunnen veel mensen zich voorstellen hoe raar het voelde om lof te krijgen voor wat je niet zelf had bereikt. Antwoorden zoeken op de vraag naar hoe om te gaan met moreel toeval kan het antwoord geven op vragen over hoe we om moeten gaan met criminaliteit die gebeurd wegens verkeerde plek – verkeerde tijd, hoe we kinderen met agressie problemen moeten behandelen en hoe eerlijk het is prijzen uit te delen in kansspellen. Het is hiermee ook één van de belangrijkere vraagstukken binnen de filosofie van de 21ste eeuw. Aan het einde zal ik daarom nog kort in gaan op wat dit betekent voor de komende verkiezingen in Nederland.

Theoretisch kader

Moreel toeval heeft twee vraagstukken in zichzelf verstopt. Deze zijn makkelijk duidelijk te krijgen wanneer je kijkt naar een verloop van een gebeurtenis waarin moreel toeval speelt. Simpel gezegd doet een persoon een moedwillige actie, gebeurd er iets toevallig (buiten de controle van deze persoon), volgt er een consequentie en moet hierop worden gereageerd. Hoe te reageren met het meenemen van het toeval is de belangrijkste vraag binnen moreel toeval. Er kan besloten worden om vanwege het toeval de actie belangrijker te maken, wat meer schuld of lof legt bij de persoon, of om de consequentie te verminderen, wat schuld of lof wegneemt bij de persoon.

Wat jij vind van toeval speelt hierin een belangrijke rol. Stel dat jij toeval vermijdelijk vindt. Het is dan logisch om de actie belangrijker te maken, omdat de persoon zich er van bewust moest zijn dat de acties negatief kon uitpakken door het toeval. De consequenties van de acties vallen dus extra zwaar op de persoon. Dit is niet meer dan logisch. Dit is helaas geen oplossing omdat in moreel toeval het toeval dat te vermijden valt niet aan de orde is. Stel dat jij stelt dat toeval onvermijdelijk is. Dit past beter in de klassieke definitie van toeval, namelijk iets dat buiten iemand zijn kunnen en weten valt. Wanneer toeval onvermijdelijk is komt de frictie tussen het bezwaren van de actie en het verlichten van de consequentie echt aan de orde. Voor beide kanten zijn goed punten voor en tegen te brengen.

Beginsel- of gevolgenethiek

“Een andere belangrijke vraag wanneer we praten over het verantwoorden van acties is of het resultaat van een actie invloed dient te hebben op de morele verantwoording van deze actie”

Beginsel- of gevolgenethiek zijn twee vereenvoudigde manieren om ethische vragen te beantwoorden. Beginselethiek stelt dat er een algemeen goed is wat gedaan kan worden en dat hiernaar streven altijd goed is, niet ongeacht de gevolgen maar desondanks de gevolgen. Wanneer iemand vroom leeft maar een slechte invloed heeft op de wereld kunnen we deze persoon toch kwalificeren als handeld namens beginselethiek. Een ethisch doel voorop stellen is hierin dus het belangrijkste goed. Welk ethisch goed dit is hangt af van de situatie en de actie van deze persoon. Beginselethiek stelt hiermee dat een actie van verwaarlozing altijd slecht is.

In de gevolgenethiek is het simpel gezegd omgedraaid. Zelf de meest moreel verwerpelijke acties kunnen worden goedgekeurd als de gevolgen algemeen positief zijn. Dit is een vorm van utilitarisme, ofwel een ethiek die zoekt naar het grootste geluk en de kleinste pijn. Over utilitarisme zou ik nog een hele post kunnen schrijven, maar voor moreel toeval en gevolgenethiek is het belangrijk om te weten dat een kleine pijn kan worden gemitigeerd met een groot geluk, en grote pijn kan worden gemitigeerd met een ultiem geluk. In de gevolgenethiek is een verwaarlozing niet altijd slecht als de gevolgen uiteindelijk goed zijn.

Tussen deze twee hangt een spanningsveld als het gaat om omgaan met moreel toeval. Als we moreel toeval bekijken in een situatie waar een verwaarlozing wordt verslecht lijkt het aanpakken van de verwaarlozing intuïtief logisch. Onbedachtzaamheid is geen goed wat we moeten tolereren en dus is het nodig om hier hard op te zijn. Echter lijkt onze echte wereld vaker op het mitigeren van de consequentie vanwege het toeval. De reden hiertoe ligt ik hoe we kijken naar rechtvaardiging. Ons rechtssysteem focust niet alleen op rechtvaardiging door wraak, maar ook op een herintreding in de maatschappij. Hierin lijkt het logisch niet te hard te zijn op iemand wiens actie werd verergerd door moreel toeval. Deze persoon heeft geen kwade intenties gehad en kan hierin makkelijk herintreden in de maatschappij zonder dat we een reëele kans hebben op een herhaling. Om deze persoon hard te straffen voor de actie is hierom niet voor het algehele goed. Een goed voorbeeld van gevolgen-ethisch denken.

Een voorbeeld: Defecte rem

Het populairste voorbeeld voor moreel toeval is de defecte rem. De situatie volgt twee bestuurders. Beiden rijden onwetend een auto die een defecte rem heeft. Tijdens hun rit rijdt bestuurder A veilig naar zijn bestemming. Bestuurder B heeft de pech dat een voetganger in zijn pad komt en hij de voetganger raakt doordat hij niet op tijd kon remmen. Bij beiden mensen is de actie hetzelfde: verwaarlozing om een auto die in goede staat verkeerd te besturen. De consequentie is anders door een toevallige gebeurtenis. Hoe zou jij hier de schuld uitdelen? Hierin is geen eenduidig antwoord maar hangt je reactie af van hoe je kijkt naar moreel toeval. Persoonlijk wil ik de actie van onbedachtzaamheid hard bestraffen. Onbedachtzaamheid brengt te veel slecht met zich mee om hier laks over te zijn naar mijn mening. Dit valt beter in lijn met denken in beginselethiek.

(G)een antwoord?

Zoals eerder vermeld is er geen antwoord op moreel toeval. Niet altijd hetzelfde reageren is hierom niet goed of fout maar dit kan wel inconsistent overkomen. Dat is niet goed wanneer we praten over rechtvaardiging, omdat consistentie hierin nodig is om iedereen het gevoel van rechtvaardigheid te geven. Dit is waar het grootste probleem met ons systeem van rechtvaardiging naar boven komt. De gegeven straffen voelen niet rechtvaardig, hoewel ze dit vaak wel zijn gezien de initiële omstandigheden, de genomen acties en de consequenties. Om het vertrouwen in rechtspraak te herstellen en versterken is het misschien nodig om een consistent antwoord te geven op moreel toeval. Deze hoeft niet moreel superieur te zijn aan de ander: de actie van consequent zijn is wat het moreel gezien superieur maakt. Dit kan in gedachten blijven wanneer we ook komende maand weer naar de stembussen gaan en we naast alle andere thema’s ook weer stemmen over onze justitie, politie en rechtsprekende macht. De komende post zullen gaan over de komende verkiezingen om een beter beeld te krijgen van de keuzes die er te maken zijn. Veel succes met deze en andere keuzes omtrent de komende verkiezingen.

Zeverdung