Moderne mysteriegodsdiensten

De post van vandaag zal gaan over mysteriegodsdiensten. Dit is een concept uit de oudheid en gaat over een niet-publieke godsdienst. Ik zal langs wat kenmerken van mysteriegodsdiensten uit de oudheid gaan, aantonen waar ik deze terugzie in de moderne tijd en wat dit betekent voor de mensen die hieraan meedoen.

Cultus van zelfgeloof

De belangrijkste moderne opvatting over mysteriegodsdiensten is dat het een cultus betreft. Dit komt onder andere door het feit dat het buiten het publieke domein werd gehouden. Daarin waren religieuze kosmologie (het onstaan verhaal van de wereld) en soteriologie (de redding van de mens) belangrijk. Deze onderwerpen zijn natuurlijk ook populair geworden bij nieuwere religies, zoals het Christendom. Toch worden deze mysteriegodsdiensten echt als cultus gezien door hun geheimhouding. Daarbij zien we andere kenmerken, zoals een inwijdingsritueel, nachtelijke uitvoering, verplichte betaling en het missen van een universalistische waarheidsclaim. Dit laatste betekent dat het niet andere delen van je leven wegneemt van waarheid maar dat het te combineren is met een normaal leven. Andere dingen die we terugzien in de mysteriegodsdiensten zijn een vrijwillige deelname met universele toegang, beloften van voorspoed en een persoonlijke band met de gekozen god. Terugkijkend op deze mensen zien we vaak dat deze mensen in een leugen hebben geleefd wat voor hen waar is. Dit komt vooral doordat de claims ongegrond zijn in de rede. Hiermee zijn wij aangekomen bij het moderne deel van deze post. De mysteriegodsdiensten zijn namelijk niet verdwenen. Ze zijn vervormd naar een cultus van zelfgeloof.

Ongegrond in de rede

De inspiratie voor deze post is een aflevering van de Tegenlicht podcast van de VPRO geweest ‘Is de naar zingeving zoekende Nederlander niet gewoon op zoek naar God?’ met Naeeda Aurangzeb. Hierin lichte zij toe dat religie haar heeft geholpen het goddelijke in de wereld terug te vinden en hoe ze weer met meer geluk naar de wereld kijkt dan voorheen. Ze heeft zingeving gevonden in haar religie en het daarbij komende goddelijke wat miste. Echter zou ik niet willen stellen dat zij het had over religie, maar over mystiek. Ze benoemt de term mystiek wel, maar verondersteld dat dit te combineren met een religie. Echter kunnen deze twee niet verder van elkaar staan binnen hun doeleinde. Beiden doelen ze er op om invulling te geven aan je leven. Mystiek doet dit door een geloof voor jezelf in jezelf te creëren die persoonlijke ervaringen, keuzes en uitvoering beslaan. Vaak gaat het zelf om een intrapersoonlijke uitvoering. Daarbij kan deze mystiek worden gecombineerd met meer wereldlijke verlangens, zoals ook de mysteriegodsdiensten van de oudheid. Religie in contrast is een concreet een systematisch systeem die meer doet dan persoonlijke verheerlijking. Het biedt spirituele (en vaak ook wereldlijke) terugval wanneer er tegen iets aan wordt gelopen. Daarbij is het gegrond in rede, iets wat bij mystiek moeilijk te doen is. Eeuwen aan theologie is toegepast om de meeste religies tot coherente blokken aan informatie te maken. Of deze ook de ultieme waarheid zijn, is uiteindelijk aan jezelf.

Religie voor jezelf

Een tegengeluid over religie is dat deze te onpersoonlijk zijn, het mensen limiteert in hun wezen en meer een last dan een ontlasting is. Over de laatste is natuurlijk te zeggen dat veel dingen die voldoening geven lastig zijn en je keuzevrijheid inperken. Denk hierbij aan een beroep kiezen of een partner tot je nemen. De limitaties worden gewogen tegen de voordelen in je geluk en de keuzes worden hiermee niet meer dan logisch. Het lastigste voor mij is de onpersoonlijkheid van religie. Hier is weinig tegen in te brengen; een religie is niet is wat je creëert, maar tot je neemt. Een eigen pad inslaan is lastig wanneer er reeds zoveel werk voor je is uitgestippeld. Het enige wat ik doe is de vooringenomen negatieve effecten van de onpersoonlijkheid verminderen. Hiervoor wil ik een voorbeeld gebruiken: taal. Een taal is zeer onpersoonlijk; je krijgt een taal aangeleerd zonder hier zelf een eigen inspraak in te hebben. Toch wordt het beoefenen van een taal als nuttig en zelfs goed gezien. Dit is omdat een taal je de mogelijkheid geeft om iets te delen met anderen. Wanneer je taal zelf construeert verlies je de voordelen van taal. Zo zie ik het ook met religie. Zij die religie eigen maken en vervormen naar diens wens verliezen datgeen waar religie over gaat: waarheid en samenkomst.

Zeverdung